Pięć pytań o jesienny poplon, na które warto znać odpowiedź

Read Time:6 Minute, 17 Second

Jesienny poplon warto siać wtedy, gdy po zbiorze plonu głównego pole przez pewien czas pozostałoby bez roślin. Dobrze dobrany międzyplon osłania glebę, pobiera pozostawione w niej składniki pokarmowe i dostarcza materii organicznej. Żeby spełnił swoją rolę, trzeba jednak wiedzieć, po co się go sieje, ile ma czasu na wzrost i co stanie się z nim przed następną uprawą. Jeśli poplon jest zgłaszany do dopłat, dochodzą do tego wymagania konkretnego programu.

1. Czym jest jesienny poplon i po co się go sieje?

Poplon, czyli międzyplon, to roślina lub mieszanka roślin uprawiana między dwoma plonami głównymi. Po zbiorze zboża czy innej uprawy zajmuje pole, które w przeciwnym razie mogłoby przez pewien czas pozostawać odkryte. Określenie „jesienny poplon” mówi, kiedy rośliny rosną, ale nie wystarcza do ustalenia zasad ich prowadzenia. Międzyplon ścierniskowy i międzyplon ozimy różnią się między innymi okresem utrzymania na polu.

Cel siewu może być różny. Jednemu gospodarstwu zależy przede wszystkim na osłonie powierzchni gleby, innemu na wykorzystaniu poplonu na paszę. Rośliny można też przeznaczyć na przyoranie albo pozostawić ich resztki na polu, aby dostarczały materii organicznej. Od tej decyzji zależy dobór gatunków i sposób zakończenia uprawy.

Poplon może ponadto ograniczać zachwaszczenie: rosnące rośliny zajmują miejsce i korzystają z zasobów, o które konkurowałyby chwasty. Nie oznacza to, że zastąpi inne działania na silnie zachwaszczonym polu. Skuteczność zależy od tego, czy szybko i równomiernie wytworzy okrywę.

Skala wykorzystania międzyplonów pokazuje, że nie są one rozwiązaniem niszowym. Według danych GUS przytoczonych przez IUNG ich powierzchnia w Polsce wzrosła z 429 630 ha w 2019 r. do 1 131 220 ha w 2020 r. To jednak dane historyczne, a nie informacja o obecnym areale.

2. Co jesienny poplon zmienia w glebie?

Najbardziej bezpośredni efekt to skrócenie okresu, w którym gleba pozostaje odsłonięta. Liście i pędy przejmują część uderzeń kropli deszczu, a okrywa ogranicza bezpośrednie działanie wiatru i słońca na powierzchnię pola. Może to zmniejszać erozję, spływ wody oraz straty wilgoci. FAO wskazuje również, że osłona roślinna lub warstwa resztek może sprzyjać wsiąkaniu wody.

Znaczenie ma nie tylko to, co widać nad ziemią. Korzenie rosną w glebie i po obumarciu pozostawiają w niej przestrzenie, przez które może przemieszczać się woda. Z kolei rozkładające się części roślin dostarczają materii organicznej. Dlatego wpływ poplonu na glebę nie kończy się w dniu, w którym przestaje on rosnąć.

W jednym z badań, w którym porównano glebę pod międzyplonem z ugorem, stwierdzono o 6% mniejszą gęstość gleby oraz 1,5-krotnie większą szybkość wsiąkania wody i przewodność hydrauliczną. Ta ostatnia opisuje zdolność gleby do przewodzenia wody. Wynik pokazuje możliwy kierunek zmian, lecz nie jest obietnicą identycznego efektu na każdym polu. Znaczenie mają rodzaj gleby, pogoda, wybrane rośliny i sposób prowadzenia uprawy.

Korzyści mogą pojawiać się stopniowo. Sam siew nie poprawi automatycznie struktury gleby, zwłaszcza jeśli rośliny słabo wzejdą i nie zdążą rozwinąć korzeni. Dlatego przy ocenie poplonu warto patrzeć na rzeczywistą okrywę i wzrost, a nie tylko na fakt wysiania nasion.

3. Kiedy siać poplon i jak długo zostawić go na polu?

Termin siewu wynika najpierw z terminu zbioru przedplonu i planu dla następnej uprawy. Jeśli celem jest szybkie osłonięcie gleby, nie warto bez potrzeby odkładać siewu po żniwach. Każdy okres bez roślin skraca poplonowi czas na wytworzenie liści i korzeni przed zimą. Jednocześnie o powodzeniu wschodów decydują warunki na polu, szczególnie dostępność wilgoci.

Nie ma jednej daty odpowiedniej dla każdego „jesiennego poplonu”. W materiale IUNG podano, że dla opisanych tam wymogów dopłat międzyplony ścierniskowe wysiewano od 1 lipca do 20 sierpnia i utrzymywano do 15 października lub przez osiem tygodni od wysiewu. Dla międzyplonów ozimych wskazano siew od 1 lipca do 1 października oraz utrzymanie co najmniej do 15 lutego następnego roku. Tych terminów nie należy traktować jako uniwersalnych zasad dla każdego programu i każdego roku.

Jeżeli zamierzasz ubiegać się o płatność, przed siewem sprawdź aktualne warunki w ARiMR dla właściwego ekoschematu lub innego działania. Liczyć się mogą nie tylko daty, lecz także skład mieszanki i sposób jej utrzymania. Decyzję o gatunkach najlepiej podjąć po ustaleniu tych wymagań, a nie dopiero po zakupie materiału siewnego.

Gdy poplon nie jest związany z dopłatą, termin również trzeba dopasować do celu. Rośliny przeznaczone na osłonę gleby potrzebują czasu, by zakryć jej powierzchnię. Przy planowaniu należy też uwzględnić, kiedy pole będzie potrzebne pod następną uprawę i jak poplon zostanie zlikwidowany albo wykorzystany.

4. Czy poplon ogranicza straty składników pokarmowych i wydatki na nawozy?

Rośliny poplonowe pobierają składniki, które pozostały w glebie po zbiorze plonu głównego. Ma to znaczenie zwłaszcza w okresie, gdy bez międzyplonu pole byłoby nieobsiane, a część dostępnych składników mogłaby zostać wymyta. Po zakończeniu uprawy składniki związane w roślinach mogą wracać do obiegu wraz z rozkładem biomasy. Nie znaczy to jednak, że będą dostępne dla następnej uprawy od razu i w całości.

Warto odróżnić przechwytywanie azotu z gleby od wiązania azotu atmosferycznego. Rośliny okrywowe mogą pobierać azot pozostawiony po poprzedniej uprawie. Rośliny bobowate dodatkowo wiążą azot z powietrza dzięki współpracy z bakteriami. To dwa różne mechanizmy, więc skład mieszanki należy dobierać do zamierzonego efektu.

Czy przełoży się to na niższy rachunek za nawozy? Może, ale nie warto z góry odejmować określonej kwoty od kosztów następnej uprawy. W europejskim omówieniu badań rolnicy stosujący międzyplony szacowali średnie obniżenie kosztów nawozów dla kolejnej uprawy na 6,6%. Jest to średnia z opisywanego kontekstu, a nie gwarancja oszczędności w konkretnym gospodarstwie. Efekt zależy między innymi od ilości wytworzonej biomasy i od tego, jak poplon zostanie zagospodarowany.

Najpraktyczniej zacząć od pytania, jaki składnik i w jakim celu mają wykorzystać rośliny. Mieszanka nastawiona na wychwytywanie składników z gleby nie musi być najlepszym wyborem, jeśli priorytetem jest wiązanie azotu lub produkcja paszy. Jeden poplon może pełnić kilka funkcji, lecz nie każdą równie dobrze.

5. Jakich błędów unikać przy wyborze i prowadzeniu poplonu?

Najczęstsza pułapka polega na dobraniu roślin bez uwzględnienia czasu, jaki pozostał im do wzrostu. Późno wysiany poplon może nie zdążyć osłonić gleby przed nadejściem chłodów. Nawet trafnie wybrana mieszanka nie rozwinie się zgodnie z planem, jeśli po siewie zabraknie warunków do wschodów. Dlatego termin zbioru przedplonu, wilgotność gleby i prognozowany przebieg pogody są równie ważne jak sama nazwa gatunku.

Drugim błędem jest pominięcie następnej uprawy. Poplon zajmuje pole tylko przez część zmianowania, więc jego termin zakończenia i sposób zagospodarowania muszą pasować do dalszych prac. Jeśli zamierzasz zostawić resztki jako osłonę, uwzględnij to w przygotowaniu pola. Jeśli rośliny mają posłużyć na paszę, dobieraj je z myślą o tym zastosowaniu, a nie wyłącznie o ilości okrywy.

Przy decyzji o siewie pomocne są cztery pytania:

Jaki jest główny cel: osłona gleby, przechwycenie składników, wiązanie azotu czy pasza?
Ile czasu rośliny mają na wzrost po zbiorze przedplonu?
Kiedy i w jaki sposób pole będzie przygotowane pod następną uprawę?
Czy skład i utrzymanie poplonu odpowiadają aktualnym warunkom dopłat, jeśli chcesz z nich korzystać?

Odpowiedzi pozwalają uniknąć siewu „na wszelki wypadek”. Jesienny poplon ma największy sens wtedy, gdy wybrana roślina lub mieszanka może w danych warunkach rzeczywiście wytworzyć okrywę i spełnić zadanie, dla którego została wysiana.